‘Mestmanagement is ondergeschoven kindje: extra focus op mestput is nodig’

Op menig varkensbedrijf gaan ongemerkt heel wat arbeidsuren verloren aan het stromend krijgen van mest onder de roosters. Zo’n inefficiëntie blijft in stand als de oorzaak van putproblemen niet wordt aangepakt.

‘Soms is de bron eenvoudig op te sporen, maar vaak is het een complex gebeuren en groeien de problemen in de tijd,’ stelt Roy Smets, mede-eigenaar van Topturn Special Products. ‘Aandacht voor mestmanagement op varkensbedrijven wordt steeds belangrijker, omdat het effect van hokverrijking erbovenop komt.’

Hoe groot is de putproblematiek?

‘Mijn inschatting is dat één op de vijf varkensbedrijven ermee te maken heeft. In de afgelopen vijftien jaar is dat niet anders geworden. Het probleem hoeft trouwens niet in elke stal of mestkelder te spelen.’

Wat kenmerkt een putprobleem?

‘Dat kunnen verschillende dingen zijn, omdat geen stal, voer- en drinkwatersysteem of mestmanagement hetzelfde is. Maar een belangrijke indicator is de mestsamenstelling: als de eerste vrachten lage gehaltes aan fosfaat en stikstof bevatten en de laatste vrachten hoge gehaltes. Bij homogene drijfmest in de putten zie je dit niet.’

‘Een ander mogelijk beeld is de overlast van vliegen of andere plaagdieren. Dit kan ontstaan als gevolg van droge mestkorsten of een drijflaag in de mestput. Het ondeugdelijk aangelegd zijn van een rioleringssysteem of afsluiters die lekken kunnen de oorzaak zijn. Een drijflaag ontstaat vaak doordat zelfmengers granen met kaf en al in het rantsoen verwerken.’

Op welk type bedrijven treden die problemen het vaakst op?

‘Bij brijvoerbedrijven en zelfmengers met een droogvoerinstallatie. Als een varkenshouder bijvoorbeeld niet goed gemalen aardappelstoomschillen inzet, is het wachten op een drijflaagprobleem. Hetzelfde geldt wanneer zelfmengers gerst inzetten of niet-geschoonde granen met hun hamermolen malen.’

Mengvoergebruikers ontsnappen aan niet-lopende putten?

‘Het leeuwendeel wel, maar putproblemen kunnen het gevolg zijn van een belabberde waterkwaliteit of een te zuinige afstelling van de drinknippels. Vleesvarkens die gemiddeld een halve liter water per dag te weinig drinken, kunnen de oorzaak zijn van een niet-lopende put.’

Lees ook dit artikel uit 2022: Boerendroom van dorpsjongen Roy Smets ingevuld

‘Het frequent afvoeren van een vracht mest kan eveneens tot putproblemen leiden. In dat geval verdwijnt telkens de dunste mestfractie en bouwt zich in de put een steeds dikkere, loggere mestlaag op. Het is misschien goed voor de cashflow om zoiets gespreid te doen, maar door een mestkelder één keer per jaar volledig leeg te trekken, voorkom je trammelant.’

Waarom moet je juist nu aandacht hebben voor deze materie?

‘De eisen aan hokverrijking vergroten het risico op het ontstaan van putproblemen. Van de eet- en wroetbare organische materialen die permanent beschikbaar dienen te zijn, zal een deel zonder door de varkensdarmen te zijn gegaan in de mestput belanden.’

‘Als varkenshouders verkeerde keuzes maken, groeit het probleem onder de roosters. Besteed aandacht aan het mestmanagement en wacht niet tot het vijf over twaalf is.’

Wat raadt u af?

‘Het gebruik van lang of zeer grof gehakseld stro. Het is praktisch en op het oog als controle om te voldoen aan regelgeving prima; onder de roosters ontwikkelt zich in de loop van de tijd een drijflaag of mestkorst.’

‘Het verwerken van houtachtige producten in het rantsoen van varkens is eveneens vragen om putproblemen. Bij een bedrijf waar ik erbij werd gehaald vanwege die problematiek, bleken de actuele rantsoenen geen reden te zijn. Na doorvragen over ingezette grondstoffen in het verleden bleken vezelrijke haverdoppen om de darmgezondheid te stimuleren juist de boosdoener in de mestkelder te zijn.’

Heeft u veel putleed gezien?

‘Ja, terwijl varkenshouders dachten juist goed bezig te zijn. Bijvoorbeeld door mest intensief te mixen. Slechte mest kan binnen een dag weer ontmengen, zodat opnieuw een drijflaag ontstaat. Dus besluit je te gaan mixen, voer deze mest dan meteen af.’

‘Of mest verdunnen met een waterstraal om de mest eruit te krijgen en de oorzaak niet verhelpen. Dan blijft het dweilen met de kraan open en raakt personeel gefrustreerd. Zoiets merkte ik op bij een bedrijf waar een medewerker gedurende een langere periode 16 uur per week met die mestklus bezig was, in plaats van aandacht te geven aan de varkens. Toen hij het helemaal beu was, werd er wel werk gemaakt van het zoeken naar een structurele oplossing.’

Wat kunt u dan betekenen?

‘Beginnen met een nulmeting. Stapje voor stapje in beeld brengen wat in een specifieke put speelt, en waarom de mest niet wil lopen. Om op het bedrijf meteen inzichtelijk te krijgen of het rantsoen de oorzaak kan zijn, gebruik ik een mestzeef. Daarin spoel ik verse mest met water en houd ik drie vezelfracties over. Dan zie je meteen of er veel vliesjes, onverteerde graankorrels of grove delen in de mest zitten.’

‘Het is een stukje bewustwording: je ziet wat er aan de achterkant overblijft van wat je er aan de voorkant in stopt. Je mag best kritisch zijn op wat je via het varken in de put krijgt. In dit geval bleken de vezelfracties in het rantsoen te weinig opgeknipt te zijn.’

Daar is een oplossing voor?

‘Met BioAktiv in het voer bouwt een varken een gezondere darmflora op en is de voervertering beter. Van de constant lage dosering profiteert het varken en na twee tot drie maanden is het effect ook te merken in de stal. De luchtkwaliteit is beter door een verbeterde biologie in de mestput.’

‘Het putleven is terug en maakt de mest uniformer van samenstelling. Is een sneller resultaat gewenst, dan is een puttoevoeging van het biologische product de beste optie. Het brengt mest weer tot leven.’

Mest spiegelt vertering
In de rundveehouderij is het normaal om op het bedrijf zelf mest te analyseren op de aanwezigheid van vaste bestanddelen. Voeradviseurs controleren zo of dieren het ruwvoerrantsoen efficiënt verteren. In de varkenshouderij gebeurt dit volgens Roy Smets niet of slechts sporadisch. ‘Door monsters van verse mest uit het varken te zeven, laat ik zien wat er overblijft van het voorgeschotelde rantsoen. Zo kweek ik een stukje bewustwording van wat er allemaal in de mestkelder terechtkomt en kan zorgen voor putproblemen.’

Wat kan putbiologie bedreigen?

‘Als je te fanatiek bent met het ontsmetten van afdelingen, kan dat tot putproblemen leiden. Dode, rottende mest ontmengt en zorgt voor een slechte luchtkwaliteit. Uiteraard is gebruik van ontsmettingsmiddelen bij ziektekundige noodzaak te begrijpen.’

Dagontmestingsystemen jagen putproblemen de wereld uit?

‘Dat klopt, maar een goede biologie in het varken en in de mest helpt bij het terugdringen van emissies. Zo zorgt het toevoegen van BioAktiv aan het voer of drinkwater voor 27 procent minder ammoniakuitstoot uit varkensstallen.’

Meer aandacht voor mestmanagement rendeert?

‘Jazeker. Als je rekening houdt met de mogelijke risico’s van bepaalde grondstoffen of strooisel, aandacht houdt voor de kwaliteit van het drinkwater, het onderhoud van het mestafvoersysteem en de frequentie van de mestafvoer, zul je onprettige arbeid besparen.’

‘Met BioAktiv geven we net dat extra zetje om voeders efficiënter te benutten. Bovendien profiteren de varkens van een beter stalklimaat, net als de boer of zijn medewerkers.’

Boer en varken blij?

’En de akkerbouwer ook. Die waardeert de uniformiteit van de mesttransporten die rechtstreeks van jouw bedrijf komen. Daarbij zorgt de betere biologie in de homogene mest voor een gezondere bodem en een hogere gewasopbrengst met een betere kwaliteit. Zo zet je samen een stap naar het beter sluiten van kringlopen.’

Roy Smets (43) woont met zijn gezin in Veulen. Hij is samen met Jos Hendriks eigenaar van Topturn Special Products. Met de verkoop van BioAktiv is Topturn actief in Nederland, België, Luxemburg, Frankrijk, Denemarken, Hongarije en enkele Afrikaanse landen. Eerder werkte Smets bij Flynth adviseurs en accountants en Inno+. Verder is hij akkerbouwer; Smets teelt en zet gele uien af onder de naam Kiemers. Hij volgde de middelbare tuinbouwopleiding aan de AOC Horst en studeerde Bedrijfskunde aan de HAS in Den Bosch.